Hormonaal stelsel

Hormonen vervullen een essentiële functie als signaalstoffen in het menselijk lichaam. Ze worden geproduceerd door specifieke klieren en worden door de bloedstroom getransporteerd om via specifieke doelwitcellen verscheidene biologische processen te sturen (Figuur 1).

de figuur toont het menselijk lichaam, met aangeduide klieren en weefsels die hormonen produceren. Enkele voorbeelden van hormonen worden weergegeven.

Figuur 1: Overzicht van verschillende klieren en weefsels die hormonen produceren in het menselijk lichaam en voorbeelden van deze chemische stoffen. Deze hormonen reizen vervolgens door het bloed om effecten teweeg te brengen in soms verafgelegen doelweefsels. Aangepast naar State of the science of endocrine disrupting chemicals 2012, Bergman ‎et al., World Health Organization (WHO).

Deze processen kunnen onder andere te maken hebben met lichamelijke ontwikkeling, het regelen van het metabolisme en voortplanting (Tabel 1). Een goede werking van het hormonaal systeem is van primordiaal belang voor onze gezondheid. Wanneer het hormonaal systeem ontregeld raakt, bijvoorbeeld door toedoen van hormoonverstoorders, kunnen mensen ernstige medische aandoeningen ontwikkelen.

Tabel 1: Voorbeelden van klieren in het menselijk lichaam die hormonen aanmaken met een voorbeeld van een dergelijk hormoon en de biologische functies in het lichaam. Aangepast naar Hormones and the Endocrine System, Johns Hopkins Medicine.

Klier

Hormoon

Biologische proces(sen)/functie

Pancreas

Insuline

Verlaagt de bloedsuikerspiegel; stimuleert de stofwisseling van glucose, eiwitten en vetten, …

Eierstokken

Estrogeen

Beïnvloedt de ontwikkeling van vrouwelijke geslachtskenmerken, belangrijk voor het functioneren van baarmoeder en borsten, …

Teelballen

Testosteron

Ontwikkelen en behouden van mannelijke geslachtskenmerken, …

Bijnier

Adrenaline

Verhoogt hartslag, zuurstofopname en bloeddoorstroming, …

Hormoonverstoorders zijn chemische stoffen, zowel van natuurlijke als kunstmatige oorsprong, die de normale werking van ons hormonaal systeem ontregelen, waardoor er zich negatieve effecten op de menselijke gezondheid kunnen ontwikkelen. De negatieve effecten kunnen zich in sommige gevallen pas na vele jaren of zelfs over generaties heen manifesteren. In het lichaam grijpen ze in op het hormonaal systeem door de aanmaak en transport van hormonen te beïnvloeden, maar ook door de aanhechting van hormonen aan hun doelwitcellen te ontregelen. Het resultaat van een verstoorde hormoonhuishouding kan zich op verschillende manieren uiten:

  • het voortplantingssysteem: genitale misvormingen, puberteitsstoornissen, slechte kwaliteit van het sperma, teelbal- of prostaatkanker, goedaardige borstproblemen (cysten), borstkanker, vruchtbaarheidsproblemen;
  • het immuunsysteem: verstoringen van het immuunsysteem en kanker;
  • de hersenontwikkeling: verminderd IQ, cognitieve problemen, autisme, Attention Deficit Hyperactivity Disorder (ADHD);
  • de groei;
  • het metabolisme: obesitas, diabetes type 2;
  • de schildklier: schildklierafwijkingen;
  • neurodegeneratieve ziekten: ziekte van Alzheimer en ziekte van Parkinson.

Hormoonverstoorders - Externe documentatie

Studiedag “Hormoonverstoorders: de gevolgen van blootstelling voor werknemers en hun nageslacht” (FOD Werkgelegenheid/FOD Volksgezondheid – België – 2022)

Tijdens deze studiedag gingen enkele experts dieper in op de mogelijke gezondheidseffecten van hormoonverstoorders, zowel voor werknemers als voor hun nageslacht. Daarnaast werden enkele toxicologische karakteristieken van hormoonverstoorders besproken en de mogelijke risico’s van blootstelling op de werkplaats. Tenslotte kwamen enkele concrete voorbeelden uit verschillende sectoren die ervaring hebben met het omgaan met hormoonverstoorders aan bod.

Presentaties op de studiedag

  • Inleiding per video:
  • Het gevaar van hormoonverstoorders voor de gezondheid van werknemers (Dr. Jean Paulius, huisarts en verantwoordelijke voor de cel leefmilieu van de Société Scientifique de Médecine Générale) – Powerpointpresentatie in het Frans: Presentatie Dr. Jean Paulius (PPTX, 1,26 MB).
  • Karakteristieken van hormoonverstoorders en de gevolgen voor regelgevende besluitvorming (Prof. Dr. Laura Vandenberg, universiteit van Massachusetts in de Verenigde Staten) – lees het blogartikel hierover op deze BeSWIC website: Hormoonverstoorders: interview met professor Laura Vandenberg.
  • De impact van hormoonverstoorders op de gezondheid en ontwikkeling van kinderen (Dr. Anne-Simone Parent, Universiteit van Luik) – Powerpointpresentatie in het Frans: Presentatie Dr. Parent (PPTX, 7,5 MB).
  • Hormoonverstoorders: een arbeidsrisico dat erkenning behoeft (Dr. Tony Musu van het Europees vakbondsinstituut (ETUI)) – presentatie in het Frans: Presentatie Dr. Musu (PDF, 993 KB).
  • Voorstelling guideline op www.beswic.be ‘Hormoonverstoorders en hun impact op de gezondheid van werknemers’ (Gunter Kathagen, FOD Werkgelegenheid): Hormoonverstoorders.
  • Casestudies:
    • Case 1: Preventie van blootstelling aan hormoonverstoorders op de kraamafdeling van het ziekenhuis Ambroise Paré in Bergen (Dr. Jean-François Simon, gynaecoloog) – Powerpointpresentatie in het Frans: Presentatie Dr. Simon (4 MB);
    • Case 2: Gebruik van fluorhoudend blusschuim door de brandweer (Kris De Bruyn, Preventieadviseur Arbeidsveiligheid bij de brandweer Zone Antwerpen) – Powerpointpresentatie in het Nederlands: Presentatie Kris De Bruyn (PPTX, 775 KB);
    • Case 3: Werken met reinigingsmiddelen in de sector van de dienstencheques (Béatrice Bolland, Kris Vanautgaerden van ACV Voeding en Diensten, en Christel Masset, opleidingsverantwoordelijke) – video binnenkort beschikbaar;
    • Case 4: Kennis van gevaarlijke producten: het voorbeeld van de kapperssector (Maxime Coopmans en Philippe Vigneron van de Algemene Centrale van het Algemeen Belgisch Vakverbond (ABVV)) – Powerpointpresentatie in het Frans: Presentatie Philippe Vigneron & Maxime Coopmans (PPTX, 328 KB).
  • Slotwoord door Minister Pierre-Yves Dermagne, Vice-eersteminister en minister van Economie en Werk – tekst van het slotwoord in het Frans en het Nederlands: slotwoord – Discours de clôture (PDF, 139 KB).

Endocrine disruptors: an occupational risk in need of recognition (ETUI – 2016)

Deze gids van het Europees Vakbondsinstituut (ETUI) richt zich op werknemersvertegenwoordigers (in het bijzonder gekozen vertegenwoordigers van gezondheids-, veiligheids- en hygiënecomités) die mogelijk worden blootgesteld aan hormoonverstoorders op de werkplek. Het tracht een inventaris op te stellen van de wetenschappelijke kennis over de gevolgen voor de gezondheid van de blootstelling van werknemers aan chemische stoffen die gevolgen hebben voor het endocriene systeem.

De publicatie is bedoeld om vakbondsfunctionarissen en politieke besluitvormers bewust te maken van de risico’s van hormoonverstoorders en vestigt de aandacht op de tekortkomingen van de Europese wetgeving op het gebied van het voorkomen van dit soort risico's op de werkplek.

De publicatie is beschikbaar in het Engels en het Frans op de website van het ETUI:

Hormoonverstoorders - Sensibiliseringsmateriaal

Poster “hormoonverstoorders op het werk” (FOD Werkgelegenheid – België – 2022)

Deze poster is gericht op werknemers, werkgevers, preventieadviseurs, leden van het Comité voor preventie en bescherming op het werk (CPBW) en andere belanghebbenden. Via de QR-code of de link op de poster komt men terecht op het thema over hormoonverstoorders op deze BeSWIC website.

De poster, die op de werkplek kan uitgehangen worden, schetst een beknopt beeld van de kenmerken en risico’s van hormoonverstoorders in de werkcontext. Er wordt een overzicht gegeven van enkele sectoren waar blootstelling op de werkvloer kan voorkomen en uitgelegd hoe men werknemers kan beschermen volgens het “STOP-principe”.

De poster is beschikbaar via volgende link en mag vrij verspreid worden: Poster “hormoonverstoorders op het werk” (PDF, 198 KB).

Hormoonverstoorders - Publicaties

De risicoanalyse (FOD Werkgelegenheid – België – 2021)

Deze brochure behandelt het concept risicoanalyse en de wijze waarop dit concept kan gehanteerd worden om preventiemaatregelen vast te stellen op het vlak van veiligheid en gezondheid op het werk.

De wetgeving over het welzijn op het werk legt deze aanpak op, met als voornaamste betrachting het behalen van de doelstellingen van een veilig en gezond werk. Na een omschrijving van het begrip dynamisch risicobeheersingssysteem gaat de brochure dieper in op de uitvoering van de risicoanalyse. Bij een dergelijke analyse kunnen verschillende methoden worden aangewend voor de opsporing van gevaren, de bepaling van risicofactoren en de evaluatie van risico's.

Deze brochure is beschikbaar op de website van de FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg, in de module Publicaties > Risicoanalyse (De).

Parlementaire vragen

  • 55024300C Kamer - De PFOS-problematiek en de inspectie op het werk

  • 534 Kamer - Invloed van hormoonverstoorders op werknemers

Hormoonverstoorders - Regelgeving

Codex welzijn op het werk: Boek VI (Titel 1 & 2), Boek X (Titel 3 & 4)

Hormoonverstoorders zijn stoffen die risico’s voor de gezondheid van de werknemers kunnen opleveren. Bijgevolg zijn de bepalingen van de Titel 1 (betreffende chemische agentia) van boek VI van de Codex over het welzijn op het werk (o.a. risicoanalyse uitvoeren, preventiemaatregelen nemen, informatie en opleiding verschaffen) steeds van toepassing. Indien de hormoonverstorende stof eveneens als kankerverwekkend, mutageen of reprotoxisch is ingedeeld, is Titel 2 (betreffende kankerverwekkende, mutagene en reprotoxische agentia) van boek VI van de Codex over het welzijn op het werk eveneens van toepassing.

Jongeren zijn bijzonder kwetsbaar voor hormoonverstoorders omdat hun ontwikkeling nog niet is voltooid. Ook zwangere werkneemsters en werkneemsters die borstvoeding geven, dienen beschermd te worden tegen de risico’s van hormoonverstoorders voor de zwangerschap, de lactatie en de gezondheid van hun kind. Bijgevolg zijn de Titels 3 en 5 van boek X van de Codex over het welzijn op het werk eveneens op deze stoffen van toepassing.

Meer informatie over de codex op de website van de FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg, in de rubriek Thema’s > Welzijn op het werk > Algemene beginselen > Codex over het welzijn op het werk.

Volgende boeken en titels van de codex zijn van toepassing:

REACH (Registratie, Evaluatie en Autorisatie van Chemische stoffen)

De Europese REACH verordening legt de industrie verplichtingen op om chemische stoffen te registreren, het veilig gebruik ervan te beoordelen, in bepaalde gevallen te laten vergunnen en in bepaalde gevallen het gebruik te beperken.

Deze Europese verordening verbiedt reeds het gebruik van bepaalde hormoonverstoorders of beperkt het gebruik van die stoffen tot bepaalde toepassingen, waaraan soms ook nog specifieke voorwaarden worden gekoppeld. Bepaalde hormoonverstoorders werden al opgenomen in bijlage XIV en XVII van de REACH verordening.

In de praktijk

  • Kankerverwekkende en mutagene agentia

    Napo-video over de blootstelling aan kankerverwekkende stoffen op het werk

    In de animatiefilm “Napo in... de sluipmoordenaars” van het Europees Agentschap voor veiligheid en gezondheid op het werk (EU-OSHA) illustreren Napo en zijn collega’s typische beroepen waarin de blootstelling aan kankerverwekkende stoffen hoog is. Bouwvakkers, monteurs en houtbewerkers zoeken samen...
  • Musculoskeletale aandoeningen (MSA)

    Brochure “Awards voor goede praktijken voor een gezonde werkplek 2022”

    Het Europees Agentschap voor veiligheid en gezondheid op het werk (EU-OSHA) bracht in september 2022 een brochure uit waarin de 16 organisaties (8 winnaars en 8 deelnemers met een eervolle vermelding) van de 15e editie van de Awards voor goede praktijken worden voorgesteld. Ook talrijke andere...
  • OSHwiki-artikel over het gebruik van sociale media voor de promotie van veiligheid en gezondheid op het werk

    Hoe kunnen sociale media ons helpen om het bewustzijn over veiligheid en gezondheid op het werk (VGW) te vergroten? Wat zijn de belangrijkste regels bij het gebruik van sociale media voor VGW-doeleinden.
  • Ergonomie / Musculoskeletale aandoeningen (MSA)

    “Goede praktijk”-Initiatieven voor de preventie van MSA

    De jaarlijkse Awards voor goede praktijken voor een gezonde werkplek, die door het Europees Agentschap voor veiligheid en gezondheid op het werk (EU-OSHA) en zijn nationale focal points worden georganiseerd, onderscheiden organisaties die buitengewone en innovatieve benaderingen hanteren op het...
  • Biologische agentia / Fysische agentia / Musculoskeletale aandoeningen (MSA) / Psychosociale risico’s (PSR)
    Kappers

    OSHwiki-artikel met risicofactoren in de kappersbranche

    De bescherming van de gezondheid van de werknemers in de kappersbranche staat al geruime tijd hoog op de agenda van de sectorale sociale dialoog van de Europese Unie (EU).

Nieuws en evenementen

26.08.2022

Nationaal actieplan voor hormoonverstoorders (NAPED)

De Federale Overheidsdienst Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu (FOD Volksgezondheid) heeft van 17 december 2021 tot en met...
19.05.2022

Op de blog: hormoonverstoorders – interview met Prof. Laura Vandenberg

De Federale Overheidsdienst Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg (FOD Werkgelegenheid) kreeg de kans om professor Laura Vandenberg te...
04.05.2022

Nieuw thema op BeSWIC: Hormoonverstoorders

Op 4 mei 2022 is er op de BeSWIC website een nieuw thema over hormoonverstoorders gepubliceerd. Hormoonverstoorders zijn gevaarlijke chemische...

Herbeleef de studiedag “Hormoonverstoorders: de gevolgen van blootstelling voor werknemers en hun nageslacht”

13.05.2022 08:05
Op 5 mei 2022 organiseerde de Federale Overheidsdienst Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg (FOD Werkgelegenheid) in samenwerking met de...