Relatie tussen dosis en effect

Vele schadelijke stoffen vertonen een lineair verband tussen de dosis en de schadelijke effecten voor de mens: hoe hoger de dosis, hoe groter de kans op negatieve gezondheidseffecten (Figuur 3, Paneel A). Dit soort modellen (dosis-responscurves) laat toe om op een redelijk eenvoudige manier, op basis van de dosis van een schadelijke stof, voorspellingen te maken over de mogelijke effecten op de gezondheid. Wetenschappelijk onderzoek naar hormoonverstoorders heeft evenwel aangetoond dat de relatie tussen blootstelling aan een bepaalde dosis en mogelijke schadelijke effecten niet altijd een eenvoudig lineair verband vertoont, maar door de vele biologische processen (aanmaak, transport en aanhechting van hormonen) die een rol spelen bij de hormoonhuishouding in het lichaam vaak veel complexer is (Figuur 3, Paneel B). Dit wil in de praktijk zeggen dat wanneer er geweten is wat de effecten zijn van één dosis, of zelfs van meerdere dosissen, er daarom niet eenvoudig veronderstellingen kunnen gemaakt worden over de effecten van andere dosissen op het vlak van gezondheid.

A.B

Figuur 3: Voorbeelden van mogelijke dosis-responscurves die de relatie weergeven tussen de dosis van een schadelijke stof en de mogelijk nadelige effecten op de gezondheid. Paneel A: een eenvoudige weergave van een recht evenredig verband, waarbij geldt dat hoe hoger de dosis is, hoe meer nadelige effecten het lichaam zal ondervinden. Lage dosissen die geen nadelige effecten veroorzaken, worden daardoor vaak als veilig aanschouwd, terwijl zeer hoge dosissen zeer schadelijk zijn voor de gezondheid. Paneel B: een voorbeeld van een dosis-responscurve die een meer complexe relatie (U-vorm) beschrijft bij blootstelling aan schadelijke stoffen zoals hormoonverstoorders. Hierbij is het veel moeilijker om veronderstellingen te maken over welke effecten er zullen optreden bij een bepaalde dosis. Zo kunnen er bijvoorbeeld grote nadelige effecten optreden bij zeer lage dosissen, terwijl deze effecten net minder uitgesproken kunnen zijn bij middelhoge dosissen. Figuren aangepast naar Vandenbergh et al. 2012.

Daarnaast wordt er bij schadelijke stoffen vaak ook aangenomen dat er een veilig blootstellingsniveau vastgesteld kan worden. Deze dosis zou dan aangeven tot welke blootstelling er normaal gezien geen schadelijke gezondheidseffecten zouden mogen optreden (Figuur 3, Paneel A). In het geval van hormoonverstoorders is er echter al voor verschillende stoffen aangetoond dat er schadelijke effecten kunnen optreden bij heel lage dosissen. Dit zijn de zogenaamde ‘lage dosis-effecten’. Dosissen die onder het eerder vastgestelde veilige blootstellingsniveau lagen en dus als niet schadelijk werden aanzien, kunnen in bepaalde gevallen leiden tot een verstoorde hormoonhuishouding en een negatief effect hebben op de gezondheid. Dergelijke lage dosis-effecten zijn onder ander aangetoond bij hormoonverstoorders zoals Bisfenol A, Ftalaten en verschillende PCB-mengsels.

Een laatste belangrijke karakteristiek van hormoonverstoorders heeft te maken met het zogenaamde ‘cocktail-effect’. We zijn immers in het dagelijks leven blootgesteld aan veel verschillende chemische stoffen, onder andere hormoonverstoorders, waardoor het niet enkel belangrijk is om rekening te houden met de mogelijke gezondheidseffecten van één bepaalde stof, maar van meerdere stoffen waarmee men in aanraking komt. Eén manier om dit te benaderen is om enkel rekening te houden met de veilige blootstellingsniveaus van de individuele stoffen: zolang geen enkele van deze stoffen het veilige blootstellingsniveau overschrijdt is er zogenaamd geen gezondheidsrisico (onafhankelijke effect). Uit wetenschappelijk studies naar de werking van mengsels van hormoonverstoorders is echter gebleken dat er ook andere mechanismen van belang kunnen zijn om het gezondheidsrisico van deze stoffen correct in te schatten. Daarom wordt in de codex over het welzijn op het werk bepaald dat wanneer er werkzaamheden worden uitgevoerd waarbij er blootstelling is aan verscheidene gevaarlijke chemische agentia, het risico moet beoordeeld worden op grond van het risico dat de combinatie van deze chemische agentia opleveren. Art. VI.1-9 van boek VI van de codex over het welzijn op het werk vermeldt cumulatieve effecten van chemische agentia en stelt een methode voor om deze in de praktijk te berekenen.

Een eerste mechanisme dat relevant is in deze context, is het cumulatief effect. Hierbij ontstaat er een gezondheidsrisico wanneer de dosissen van de verschillende stoffen niet onafhankelijk van elkaar werken, maar als het ware opgeteld kunnen worden en zo de veilig blootstellingsniveaus alsnog kunnen overschrijden (Figuur 4, Cumulatief Effect). Voorbeelden van dergelijke mechanismen zijn reeds gevonden met mengsels van Bisphenol A met anderen chemische stoffen en mengsels van verschillende pesticiden.

Daarnaast bestaat er ook een synergetisch effect, waarbij het effect van twee of meer stoffen nog sterker is dan wanneer men uit zou gaan van het voorspelde effect door het optellen van de gevolgen van de verschillende concentraties van de stoffen (Figuur 4, Synergetisch Effect). Er kan zich eveneens een situatie voordoen waarbij de het uiteindelijk effect van een mengsel zwakker is dan voorspelde opgetelde effecten van de verschillend mengsels. Dit noemen we een antagonistisch effect (Figuur 4, Antagonistisch Effect). Voorbeelden van synergetische werking van hormoonverstoorders zijn terugvonden tijdens studies naar mengsels van pesticiden en het actieve bestanddeel van de contraceptiepil en mengsels van fungiciden en DEHP.

de figuur toont de verschillende hormoonverstorende stoffen A, B en C, die verschillende effecten kunnen veroorzaken, zoals het cumulatief effect (1+1+1=3) of het synergetische effect (1+1+1=5) of het antagonistisch effect (1+1+1=2)

Figuur 4: Verschillende soorten gezondheidseffecten van mengsels van gevaarlijke chemische stoffen, zoals hormoonverstoorders: een cumulatief effect, een synergetisch effect en een antagonistisch effect.

Deze drie elementen, de complexe relatie tussen dosis en effect, lage dosis-effecten en cocktail-effecten, samen met verschillende methodologische beperkingen van vele toxicologische studies, zorgen ervoor dat het niet altijd mogelijk is om veilige blootstellingswaarden inzake hormoonverstoorders in te schatten. Dit heeft uiteraard implicaties op de praktijk van het bepalen van grenswaarden die als veilig kunnen worden beschouwd in de context van het beschermen van werknemers op de werkvloer.  Verscheidene wetenschappelijke experten geven namelijk aan dat er geen veilige dosissen inzake blootstelling aan hormoonverstoorders zouden bestaan en dat het bepalen van veilige grenswaarden hier niet van toepassing zou zijn.

Hormoonverstoorders - Externe documentatie

Studiedag “Hormoonverstoorders: de gevolgen van blootstelling voor werknemers en hun nageslacht” (FOD Werkgelegenheid/FOD Volksgezondheid – België – 2022)

Tijdens deze studiedag gingen enkele experts dieper in op de mogelijke gezondheidseffecten van hormoonverstoorders, zowel voor werknemers als voor hun nageslacht. Daarnaast werden enkele toxicologische karakteristieken van hormoonverstoorders besproken en de mogelijke risico’s van blootstelling op de werkplaats. Tenslotte kwamen enkele concrete voorbeelden uit verschillende sectoren die ervaring hebben met het omgaan met hormoonverstoorders aan bod.

Presentaties op de studiedag

  • Inleiding per video:
  • Het gevaar van hormoonverstoorders voor de gezondheid van werknemers (Dr. Jean Paulius, huisarts en verantwoordelijke voor de cel leefmilieu van de Société Scientifique de Médecine Générale) – Powerpointpresentatie in het Frans: Presentatie Dr. Jean Paulius (PPTX, 1,26 MB).
  • Karakteristieken van hormoonverstoorders en de gevolgen voor regelgevende besluitvorming (Prof. Dr. Laura Vandenberg, universiteit van Massachusetts in de Verenigde Staten) – lees het blogartikel hierover op deze BeSWIC website: Hormoonverstoorders: interview met professor Laura Vandenberg.
  • De impact van hormoonverstoorders op de gezondheid en ontwikkeling van kinderen (Dr. Anne-Simone Parent, Universiteit van Luik) – Powerpointpresentatie in het Frans: Presentatie Dr. Parent (PPTX, 7,5 MB).
  • Hormoonverstoorders: een arbeidsrisico dat erkenning behoeft (Dr. Tony Musu van het Europees vakbondsinstituut (ETUI)) – presentatie in het Frans: Presentatie Dr. Musu (PDF, 993 KB).
  • Voorstelling guideline op www.beswic.be ‘Hormoonverstoorders en hun impact op de gezondheid van werknemers’ (Gunter Kathagen, FOD Werkgelegenheid): Hormoonverstoorders.
  • Casestudies:
    • Case 1: Preventie van blootstelling aan hormoonverstoorders op de kraamafdeling van het ziekenhuis Ambroise Paré in Bergen (Dr. Jean-François Simon, gynaecoloog) – Powerpointpresentatie in het Frans: Presentatie Dr. Simon (4 MB);
    • Case 2: Gebruik van fluorhoudend blusschuim door de brandweer (Kris De Bruyn, Preventieadviseur Arbeidsveiligheid bij de brandweer Zone Antwerpen) – Powerpointpresentatie in het Nederlands: Presentatie Kris De Bruyn (PPTX, 775 KB);
    • Case 3: Werken met reinigingsmiddelen in de sector van de dienstencheques (Béatrice Bolland, Kris Vanautgaerden van ACV Voeding en Diensten, en Christel Masset, opleidingsverantwoordelijke) – video binnenkort beschikbaar;
    • Case 4: Kennis van gevaarlijke producten: het voorbeeld van de kapperssector (Maxime Coopmans en Philippe Vigneron van de Algemene Centrale van het Algemeen Belgisch Vakverbond (ABVV)) – Powerpointpresentatie in het Frans: Presentatie Philippe Vigneron & Maxime Coopmans (PPTX, 328 KB).
  • Slotwoord door Minister Pierre-Yves Dermagne, Vice-eersteminister en minister van Economie en Werk – tekst van het slotwoord in het Frans en het Nederlands: slotwoord – Discours de clôture (PDF, 139 KB).

Endocrine disruptors: an occupational risk in need of recognition (ETUI – 2016)

Deze gids van het Europees Vakbondsinstituut (ETUI) richt zich op werknemersvertegenwoordigers (in het bijzonder gekozen vertegenwoordigers van gezondheids-, veiligheids- en hygiënecomités) die mogelijk worden blootgesteld aan hormoonverstoorders op de werkplek. Het tracht een inventaris op te stellen van de wetenschappelijke kennis over de gevolgen voor de gezondheid van de blootstelling van werknemers aan chemische stoffen die gevolgen hebben voor het endocriene systeem.

De publicatie is bedoeld om vakbondsfunctionarissen en politieke besluitvormers bewust te maken van de risico’s van hormoonverstoorders en vestigt de aandacht op de tekortkomingen van de Europese wetgeving op het gebied van het voorkomen van dit soort risico's op de werkplek.

De publicatie is beschikbaar in het Engels en het Frans op de website van het ETUI:

Hormoonverstoorders - Sensibiliseringsmateriaal

Poster “hormoonverstoorders op het werk” (FOD Werkgelegenheid – België – 2022)

Deze poster is gericht op werknemers, werkgevers, preventieadviseurs, leden van het Comité voor preventie en bescherming op het werk (CPBW) en andere belanghebbenden. Via de QR-code of de link op de poster komt men terecht op het thema over hormoonverstoorders op deze BeSWIC website.

De poster, die op de werkplek kan uitgehangen worden, schetst een beknopt beeld van de kenmerken en risico’s van hormoonverstoorders in de werkcontext. Er wordt een overzicht gegeven van enkele sectoren waar blootstelling op de werkvloer kan voorkomen en uitgelegd hoe men werknemers kan beschermen volgens het “STOP-principe”.

De poster is beschikbaar via volgende link en mag vrij verspreid worden: Poster “hormoonverstoorders op het werk” (PDF, 198 KB).

Hormoonverstoorders - Publicaties

De risicoanalyse (FOD Werkgelegenheid – België – 2021)

Deze brochure behandelt het concept risicoanalyse en de wijze waarop dit concept kan gehanteerd worden om preventiemaatregelen vast te stellen op het vlak van veiligheid en gezondheid op het werk.

De wetgeving over het welzijn op het werk legt deze aanpak op, met als voornaamste betrachting het behalen van de doelstellingen van een veilig en gezond werk. Na een omschrijving van het begrip dynamisch risicobeheersingssysteem gaat de brochure dieper in op de uitvoering van de risicoanalyse. Bij een dergelijke analyse kunnen verschillende methoden worden aangewend voor de opsporing van gevaren, de bepaling van risicofactoren en de evaluatie van risico's.

Deze brochure is beschikbaar op de website van de FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg, in de module Publicaties > Risicoanalyse (De).

Parlementaire vragen

  • 55024300C Kamer - De PFOS-problematiek en de inspectie op het werk

  • 534 Kamer - Invloed van hormoonverstoorders op werknemers

Hormoonverstoorders - Regelgeving

Codex welzijn op het werk: Boek VI (Titel 1 & 2), Boek X (Titel 3 & 4)

Hormoonverstoorders zijn stoffen die risico’s voor de gezondheid van de werknemers kunnen opleveren. Bijgevolg zijn de bepalingen van de Titel 1 (betreffende chemische agentia) van boek VI van de Codex over het welzijn op het werk (o.a. risicoanalyse uitvoeren, preventiemaatregelen nemen, informatie en opleiding verschaffen) steeds van toepassing. Indien de hormoonverstorende stof eveneens als kankerverwekkend, mutageen of reprotoxisch is ingedeeld, is Titel 2 (betreffende kankerverwekkende, mutagene en reprotoxische agentia) van boek VI van de Codex over het welzijn op het werk eveneens van toepassing.

Jongeren zijn bijzonder kwetsbaar voor hormoonverstoorders omdat hun ontwikkeling nog niet is voltooid. Ook zwangere werkneemsters en werkneemsters die borstvoeding geven, dienen beschermd te worden tegen de risico’s van hormoonverstoorders voor de zwangerschap, de lactatie en de gezondheid van hun kind. Bijgevolg zijn de Titels 3 en 5 van boek X van de Codex over het welzijn op het werk eveneens op deze stoffen van toepassing.

Meer informatie over de codex op de website van de FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg, in de rubriek Thema’s > Welzijn op het werk > Algemene beginselen > Codex over het welzijn op het werk.

Volgende boeken en titels van de codex zijn van toepassing:

REACH (Registratie, Evaluatie en Autorisatie van Chemische stoffen)

De Europese REACH verordening legt de industrie verplichtingen op om chemische stoffen te registreren, het veilig gebruik ervan te beoordelen, in bepaalde gevallen te laten vergunnen en in bepaalde gevallen het gebruik te beperken.

Deze Europese verordening verbiedt reeds het gebruik van bepaalde hormoonverstoorders of beperkt het gebruik van die stoffen tot bepaalde toepassingen, waaraan soms ook nog specifieke voorwaarden worden gekoppeld. Bepaalde hormoonverstoorders werden al opgenomen in bijlage XIV en XVII van de REACH verordening.

In de praktijk

  • Kankerverwekkende en mutagene agentia

    Napo-video over de blootstelling aan kankerverwekkende stoffen op het werk

    In de animatiefilm “Napo in... de sluipmoordenaars” van het Europees Agentschap voor veiligheid en gezondheid op het werk (EU-OSHA) illustreren Napo en zijn collega’s typische beroepen waarin de blootstelling aan kankerverwekkende stoffen hoog is. Bouwvakkers, monteurs en houtbewerkers zoeken samen...
  • Musculoskeletale aandoeningen (MSA)

    Brochure “Awards voor goede praktijken voor een gezonde werkplek 2022”

    Het Europees Agentschap voor veiligheid en gezondheid op het werk (EU-OSHA) bracht in september 2022 een brochure uit waarin de 16 organisaties (8 winnaars en 8 deelnemers met een eervolle vermelding) van de 15e editie van de Awards voor goede praktijken worden voorgesteld. Ook talrijke andere...
  • OSHwiki-artikel over het gebruik van sociale media voor de promotie van veiligheid en gezondheid op het werk

    Hoe kunnen sociale media ons helpen om het bewustzijn over veiligheid en gezondheid op het werk (VGW) te vergroten? Wat zijn de belangrijkste regels bij het gebruik van sociale media voor VGW-doeleinden.
  • Ergonomie / Musculoskeletale aandoeningen (MSA)

    “Goede praktijk”-Initiatieven voor de preventie van MSA

    De jaarlijkse Awards voor goede praktijken voor een gezonde werkplek, die door het Europees Agentschap voor veiligheid en gezondheid op het werk (EU-OSHA) en zijn nationale focal points worden georganiseerd, onderscheiden organisaties die buitengewone en innovatieve benaderingen hanteren op het...
  • Biologische agentia / Fysische agentia / Musculoskeletale aandoeningen (MSA) / Psychosociale risico’s (PSR)
    Kappers

    OSHwiki-artikel met risicofactoren in de kappersbranche

    De bescherming van de gezondheid van de werknemers in de kappersbranche staat al geruime tijd hoog op de agenda van de sectorale sociale dialoog van de Europese Unie (EU).

Nieuws en evenementen

26.08.2022

Nationaal actieplan voor hormoonverstoorders (NAPED)

De Federale Overheidsdienst Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu (FOD Volksgezondheid) heeft van 17 december 2021 tot en met...
19.05.2022

Op de blog: hormoonverstoorders – interview met Prof. Laura Vandenberg

De Federale Overheidsdienst Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg (FOD Werkgelegenheid) kreeg de kans om professor Laura Vandenberg te...
04.05.2022

Nieuw thema op BeSWIC: Hormoonverstoorders

Op 4 mei 2022 is er op de BeSWIC website een nieuw thema over hormoonverstoorders gepubliceerd. Hormoonverstoorders zijn gevaarlijke chemische...

Herbeleef de studiedag “Hormoonverstoorders: de gevolgen van blootstelling voor werknemers en hun nageslacht”

13.05.2022 08:05
Op 5 mei 2022 organiseerde de Federale Overheidsdienst Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg (FOD Werkgelegenheid) in samenwerking met de...